Na andyjskich wyżynach, ponad 7000 lat temu, rozpoczęła się niezwykła historia jednego z najpopularniejszych dzisiaj zwierząt domowych. Świnki morskie, udomowione przez starożytne ludy Peru i Kolumbii, przeszły transformację z dzikiego gryzonia w ukochanego pupila. Ich droga wiodła przez królewskie dwory Europy, laboratoria naukowe, aż po współczesne domy na całym świecie.
Spis treści
Pochodzenie świnki morskiej
Świnka morska (Cavia porcellus) to gatunek gryzonia należący do rodziny kawiowatych (Caviidae). Wbrew swojej nazwie, zwierzęta te nie pochodzą ani z Gwinei, ani nie są spokrewnione ze świniami. Ich naturalnym środowiskiem jest region Andów w Ameryce Południowej, gdzie do dziś można spotkać ich dzikich krewnych.
Współczesne świnki morskie są zwierzętami udomowionymi, które nie występują naturalnie w stanie dzikim. Są one potomkami blisko spokrewnionych gatunków kawii, takich jak Cavia tschudii. W regionach Ameryki Południowej wciąż można spotkać ich dzikich kuzynów, w tym kawię brazylijską (C. aperea), kawię lśniącą (C. fulgida) oraz kawię górską (C. tschudii).
Kiedy udomowiono świnki morskie?
Proces udomowienia świnek morskich rozpoczął się około 5000 lat p.n.e. przez plemiona zamieszkujące region andyjski. Obszar ten obejmował tereny dzisiejszej południowej Kolumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii. Co ciekawe, domestykacja tych zwierząt nastąpiła kilka tysięcy lat po udomowieniu południowoamerykańskich wielbłądowatych.
Początkowo świnki morskie były hodowane głównie jako źródło pożywienia. Świadczą o tym liczne znaleziska archeologiczne, w tym przedmioty rzemieślnicze i sztuka ludowa pochodząca z okresu między 500 p.n.e. a 500 n.e. Pierwsze udomowione świnki morskie żyły w gospodarstwach domowych rdzennych mieszkańców regionu andyjskiego, gdzie pełniły rolę zarówno zwierząt konsumpcyjnych, jak i rytualnych.
Warto zaznaczyć, że proces udomowienia był na tyle skuteczny, że dzisiaj nie istnieją naturalne populacje Cavia porcellus w stanie dzikim. Wszystkie współczesne świnki morskie są potomkami tych pierwszych udomowionych osobników z regionu Andów.
Rola świnek morskich w kulturze Inków
Świnki morskie odgrywały niezwykle istotną rolę w kulturze Inków, wykraczającą daleko poza funkcję źródła pożywienia. Zwierzęta te były głęboko zakorzenione w praktykach religijnych i rytualnych tej cywilizacji. Kapłani Inków wykorzystywali je podczas ceremonii wróżbiarskich oraz jako ofiary dla bogów, co potwierdzają liczne znaleziska archeologiczne.
Szczególnie interesującym dowodem kulturowego znaczenia świnek morskich jest słynny obraz „Ostatnia Wieczerza” znajdujący się w katedrze w Cusco, na którym przedstawiono Jezusa i apostołów spożywających gotowaną świnkę morską jako danie główne. To niezwykłe połączenie chrześcijańskiej ikonografii z lokalną tradycją kulinarną.
W społeczności Inków świnki morskie pełniły również rolę zwierząt ceremonialnych. Niedawne wykopaliska archeologiczne ujawniły szczątki około stu młodych świnek morskich pod starożytnymi budowlami inkaskimi. Zwierzęta te były ozdobione kolorowymi sznurkami w miejscach naszyjników i kolczyków, co świadczy o ich rytualnym znaczeniu.
W jaki sposób świnki morskie trafiły do Europy?
Pierwsze świnki morskie dotarły do Europy na początku XVI wieku, przywiezione przez hiszpańskich konkwistadorów po podboju Peru w 1532 roku. Szybko stały się popularnymi zwierzętami domowymi wśród europejskiej arystokracji i rodzin królewskich.
Najstarszy udokumentowany opis świnki morskiej w Europie pochodzi z 1547 roku i został sporządzony w Santo Domingo. Pierwsza europejska ilustracja przedstawiająca to zwierzę to obraz z 1580 roku, znajdujący się w National Portrait Gallery w Londynie. Przedstawia on dziewczynkę w typowej elżbietańskiej sukni, trzymającą w dłoniach szylkretową świnkę morską.
Jednym z najbardziej znanych wczesnych właścicieli świnki morskiej była królowa Elżbieta I. W tym okresie zwierzęta te były symbolem statusu społecznego i egzotycznym luksusem, na który mogli pozwolić sobie tylko najbogatsi. Z czasem, dzięki łatwości rozmnażania się tych gryzoni, stały się one dostępne również dla średniozamożnych rodzin europejskich.
Niezależna domestykacja w Ameryce Południowej
Proces udomowienia świnek morskich przebiegał równolegle w różnych regionach Ameryki Południowej, szczególnie intensywnie w Peru i Kolumbii.
W Peru hodowla świnek morskich rozwinęła się głównie na wyżynnych terenach, gdzie zwierzęta te były cenione zarówno jako źródło pożywienia, jak i element ceremonii religijnych. W Kolumbii natomiast, hodowla koncentrowała się w dolinach górskich, gdzie świnki morskie pełniły przede wszystkim rolę zwierząt konsumpcyjnych.
Niezależna domestykacja doprowadziła do powstania różnych odmian świnek morskich, dostosowanych do lokalnych warunków i potrzeb. Każdy region wykształcił własne techniki hodowlane i tradycje związane z tymi zwierzętami, co przyczyniło się do powstania bogatej różnorodności genetycznej w obrębie gatunku.
Dlaczego nazywamy je świnkami morskimi?
Pochodzenie nazwy „świnka morska” jest fascynującym przykładem językowej ewolucji. Nazwa ta nie ma związku ani z morzem, ani ze świniami, a jej pochodzenie jest przedmiotem wielu teorii i dyskusji naukowych.
W różnych językach świata świnki morskie mają odmienne nazwy, które często odzwierciedlają błędne przekonania o ich pochodzeniu:
- W języku japońskim nazywane są „myszami z Indii”
- W Brazylii znane są jako „Porquinhos da India” (małe świnie z Indii)
- W języku niemieckim występują jako „Meerschweinchen” (morskie świnki)
Teoria dotycząca angielskiej nazwy „guinea pig” wiąże się z handlem morskim. Kupcy transportujący te zwierzęta do Europy często zatrzymywali się w Gwinei na zachodnim wybrzeżu Afryki, co mogło przyczynić się do powstania tej nazwy. Część „pig” (świnia) prawdopodobnie wzięła się z charakterystycznych dźwięków, jakie wydają te zwierzęta, przypominających kwik świni.
Od pokarmu do zwierzęcia domowego
Transformacja roli świnek morskich w społeczeństwie jest fascynującym przykładem ewolucji relacji człowiek-zwierzę. W Ameryce Południowej świnki morskie początkowo były hodowane wyłącznie jako źródło pożywienia, jednak ich status społeczny znacząco się zmienił po dotarciu do Europy.
W XVI wieku, gdy trafiły na europejskie dwory, świnki morskie stały się symbolem luksusu i prestiżu. Posiadanie takiego zwierzęcia świadczyło o wysokim statusie społecznym właściciela. Pierwszym znanym portretem przedstawiającym świnkę morską w Europie jest obraz z 1580 roku, na którym widnieje dziewczynka trzymająca to egzotyczne zwierzę.
Z biegiem czasu świnki morskie stawały się coraz bardziej dostępne dla szerszych warstw społecznych. Dzięki ich łatwej hodowli i szybkiemu rozmnażaniu, przestały być wyłącznie symbolem statusu, a stały się popularnymi zwierzętami domowymi. Ta transformacja była szczególnie widoczna w XVIII i XIX wieku.
Jak wyglądała selekcja hodowlana?
Proces selekcji hodowlanej świnek morskich rozpoczął się już w czasach Inków, między 1200 a 1532 rokiem. Poprzez staranne dobieranie osobników do rozrodu, Inkowie stworzyli podstawy dla wielu współczesnych ras.
Hodowcy skupiali się na następujących cechach:
- Umaszczenie i struktura sierści
- Wielkość i budowa ciała
- Temperament i zachowanie
- Odporność na choroby
- Zdolności adaptacyjne
Współczesna hodowla świnek morskich doprowadziła do powstania wielu wyspecjalizowanych ras, które różnią się między sobą nie tylko wyglądem, ale także cechami charakteru. Najbardziej popularne rasy to:
- Amerykańska (krótkowłosa)
- Peruwiańska (długowłosa)
- Abisyńska (rozetowa)
- Szynszylowa
- Himalajska
Dzięki selektywnej hodowli, świnki morskie stały się zwierzętami idealnymi do trzymania w warunkach domowych – są przyjazne, łatwe w pielęgnacji i dobrze adaptują się do życia z człowiekiem.