W polskich lasach, parkach i ogrodach można spotkać niezwykle okazałe ćmy, które zadziwiają zarówno rozpiętością skrzydeł, jak i nietypowymi zachowaniami. Od potężnej zmierzchnicy trupiej główki z charakterystycznym wzorem czaszki, przez zawisaki przypominające kolibry w locie, aż po gatunki potrafiące odstraszać wrogów barwnymi oczami na skrzydłach — każda z nich skrywa swoje tajemnice. Poznaj 7 największych gatunków ćmy występujących w Polsce.
Spis treści
Zmierzchnica trupia główka
Uwagę przyciąga charakterystyczny wzór przypominający czaszkę na tułowiu oraz masywna sylwetka; to jedna z największych naszych ciem, o rozpiętości skrzydeł zwykle 9–13,5 cm. Gatunek potrafi także wydawać słyszalne „piski”, a dorosłe osobniki są znane z wyjadania miodu w ulach, co bywa obserwowane w rejonach z intensywnym pszczelarstwem.
- Tułów z „czaszką” i ciemne, dymne ubarwienie skrzydeł.
- Gruby odwłok z żółtawymi akcentami na segmentach.
- Zachowanie przy płoszeniu: głośne dźwięki oraz uniesione przednie skrzydła odsłaniające tylne.
W Polsce zmierzchnica pojawia się jako migrant – pierwsze osobniki docierają zazwyczaj w maju–czerwcu, a kolejne obserwacje nasila druga połowa lata i wczesna jesień (sierpień–październik).
Spotykana jest nieregularnie w całym kraju, częściej w ciepłe lata; gąsienice mogą żerować m.in. na psiankowatych (ziemniak, bieluń, psianka), a dorosłe odwiedzają pożytki w krajobrazie rolnym i na obrzeżach miast. Status w Polsce jest niestabilny – to przybysz, który nie tworzy stałych, licznych populacji, ale wraca niemal co roku w zmiennej liczbie.
Zawisak powojowiec
Zawisak powojowiec zwraca uwagę niezwykłą ssawką długą nawet na 9–10 cm, jedną z najdłuższych wśród krajowych motyli. Dorosłe mają rozpiętość skrzydeł około 9–13 cm i smukły „odrzutowy” kształt ciała; w locie potrafią zawisać nad kwiatami podobnie do kolibrów.
- Wzór odwłoka: naprzemienne, ciemne i jasnoróżowe przepaski.
- Aktywność nocna i o zmierzchu, silny, szybki lot i częste „zawisy” nad kwiatami.
- Kwiaty o długich rurkach korony – łatwo je zobaczyć tam, gdzie kwitną tytoń, petunie czy wiciokrzewy.
To gatunek wędrowny: do Polski przylatuje z południa późną wiosną i latem, a szczyt liczebności często przypada na koniec lata i wczesną jesień. Gąsienice żerują na powojach i kielisznikach (Convolvulaceae), stąd najlepszych obserwacji warto szukać na ugorach, skrajach pól, w ogrodach i na terenach ruderalnych. W cieplejsze sezony bywa liczniejszy i może tworzyć pokolenie potomne, ale zimy zwykle nie przetrwa.
Zawisak tawulec
To jeden z najłatwiej rozpoznawalnych zawisaków: na różowawych tylnych skrzydłach biegną czarne pręgi, a odwłok ma fioletowo-czarne pasy. Rozpiętość skrzydeł dorosłych zwykle dochodzi do 10–11 cm, a zielona, masywna gąsienica nosi na końcu ciała charakterystyczny „róg”.
- Ligustr pospolity (żywopłoty), lilak, tawuły i śnieguliczki.
- Zadrzewienia i bogate nasadzenia krzewów ozdobnych w miastach i na przedmieściach.
- Nocne kwitnienia krzewów dostarczających nektaru (np. wiciokrzew).
Dorosłe pojawiają się od późnej wiosny; w polskich warunkach zwykle jedno pokolenie, a gąsienice można spotkać latem. Gatunek uchodzi za dość pospolity, dlatego często bywa pierwszym „dużym zawisakiem”, którego laik zobaczy przy lampie tarasowej lub na nocnych kwiatach.
Wstęgówka jesionka
Wstęgówka jesionka należy do największych polskich ciem dziennych rozmiarów i jest niezwykle efektowna po rozłożeniu skrzydeł: na tylnych skrzydłach widoczna jest szeroka, niebieskawa przepaska („wstęga”), dzięki której rozpoznanie nie nastręcza trudności. Rozpiętość skrzydeł u okazałych osobników może dochodzić do około 10 cm.
Najlepiej szukać jej od sierpnia do października, zwłaszcza w wilgotnych lasach łęgowych, dolinach rzecznych, alejach, parkach i większych ogrodach. Motyle chętnie przylatują do światła oraz do tzw. zasiadki (wabienie na słodkie mieszanki). Gąsienice rozwijają się m.in. na topolach i wierzbach, co tłumaczy częstą obecność gatunku w miastach położonych nad rzekami i na osiedlach z dojrzałymi nasadzeniami drzew.
Trociniarka czerwica
To jedna z bardziej „niewidzialnych” dużych ciem — dorosłe osobniki są skryte i aktywne nocą (zwykle od maja do sierpnia), za to gatunek zdradzają ślady po larwach. Gąsienice żyją wewnątrz pni i grubych gałęzi drzew liściastych (m.in. wierzb, topól, jabłoni), gdzie przez 2–4 lata wygryzają chodniki, dorastając nawet do ok. 10 cm długości. Imagines mają rozpiętość skrzydeł około 60–95 mm i silnie zredukowaną ssawkę, dlatego nie odżywiają się jak typowe „nektarnikowe” ćmy.
W terenie najłatwiej rozpoznać ją po objawach żerowania larw, takich jak:
- Wysypujące się trociny i walcowate odchody u wylotów korytarzy.
- Wyciekanie soku z uszkodzonej kory oraz zlewne zbrunatnienia drewna.
- Intensywny zapach przypominający ocet lub skwaśniałe wino w pobliżu otworów żerowych.
Gatunek jest pospolity w całym kraju — od łęgów nadrzecznych po parki, sady i aleje. Miejsca zasiedlone przez trociniarkę bywają chętnie odwiedzane przez dzięcioły, a w ogrodach szkody widoczne są najpierw na drzewach osłabionych. Przepoczwarczenie odbywa się w żerowisku lub w jego pobliżu, zwykle w oprzędzie z wiórków.
Zawisak borowiec
Borowiec to klasyczny przedstawiciel rodziny zawisaków — smukły, szybki lotnik, najlepiej czujący się w borach sosnowych i mieszanych. Rozpiętość skrzydeł wynosi zwykle 60–90 mm, a ubarwienie jest stonowane: różne odcienie szarości z dwiema ciemniejszymi, ukośnymi przepaskami na przednich skrzydłach.
- Czas aktywności: najczęściej czerwiec–lipiec, o zmierzchu i nocą; chętnie przylatuje do światła.
- Rośliny żywicielskie: przede wszystkim sosny, ale także świerk czy modrzew; przepoczwarczenie w ściółce.
- Sylwetka: stożkowaty odwłok, wąskie przednie skrzydła; samce o wyraźniej grzebykowatych czułkach.
Wpuszczony w ruch, potrafi zawisać nad plastikowymi „świecącymi” szyldami czy oknami leśniczówek — to tam bywa widziany najczęściej. Zasiedla lasy iglaste i tereny z przewagą drzew iglastych, ale pojedyncze osobniki mogą pojawiać się również w miastach, jeżeli w zasięgu są dojrzałe sosny.
Nastrosz topolowiec
To jeden z najbardziej rozpoznawalnych zawisaków Europy. Po spłoszeniu przyjmuje pozę z opuszczonymi przednimi skrzydłami i odsłoniętymi tylnymi — właśnie od tego „nastroszenia” bierze polską nazwę. Dorosłe mają rozpiętość skrzydeł ok. 70–86 mm; tony szarości bywają ocieplone różowym odcieniem, z charakterystyczną białą plamką na przednim skrzydle.
Miejsca i pora:
- Siedliska: parki, ogrody, aleje topolowe i wierzbowe, skraje lasów, doliny rzeczne.
- Rośliny żywicielskie: topole i wierzby (rzadziej brzoza).
- Fenologia: zwykle maj–sierpień, lokalnie dwa pokolenia w cieplejszych sezonach.
Gatunek jest powszechny w całej Polsce, a jego „nietypowa” pozycja spoczynkowa sprawia, że nawet na pniach o fakturze kory pozostaje zadziwiająco widoczny. W miastach często pojawia się przy lampach parkowych, co ułatwia dokumentację fotograficzną.
Nastrosz półpawik
To zawisak, który odstrasza napastnika nagłym odsłonięciem „oczu” na tylnych skrzydłach — manewr działa zaskakująco skutecznie na ptaki i drobne drapieżniki. Poza alarmową prezentacją barw półpawik spoczywa złożony, z przednimi skrzydłami maskującymi ciało, dzięki czemu stapia się z korą drzew.
- Jedyny krajowy zawisak z dużymi plamami-„oczkami” na tylnych skrzydłach.
- Dorosłe zwykle nie pobierają pokarmu, więc aktywność imago trwa zaledwie kilka nocy.
- Okres lotu najczęściej od połowy maja do końca lipca; w ciepłe sezony możliwe częściowe drugie pokolenie.
Cykl rozwojowy dobrze tłumaczy, gdzie i kiedy szukać gatunku. Gąsienice spotyka się od lata do wczesnej jesieni; żerują przede wszystkim na wierzbach, ale też m.in. na topolach, jabłoniach czy brzozach. Następnie przepoczwarczają się w ziemi, w której spędzają zimę jako poczwarka.
W efekcie dorosłe motyle startują w kolejnym sezonie, najpierw w lasach liściastych i mieszanych, a także w parkach, ogrodach i nadrzecznych zaroślach — również w miastach. Larwy bywają bardzo zmienne barwnie (od niebieskawych po żółtozielone), zawsze z charakterystycznym „rogiem” na końcu ciała.